Plato se grot en KI

Plato se grot, van links na regs: die gevangenes en die skaduwees, die lae muur en die vuur, en die weg uit na die son. Illustrasie deur 4edges, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.

Plato vertel die storie in Boek VII van die Politeia. Gevangenes sit in 'n grot, van kleins af vasgeketting, sodat hulle net na die agterste muur kan kyk. Agter hulle brand 'n vuur. Tussen die vuur en die gevangenes dra mense figure van diere en van mense langs 'n lae muur. Die figure gooi skaduwees op die muur voor die gevangenes. Die gevangenes het niks anders gesien nie, so hulle dink die skaduwees is die regte dinge.

Plato het hierdie storie vertel om een punt te maak: iemand wat net skaduwees sien, ken nie die wêreld nie. Om dit duidelik te maak, gee hy die gevangenes 'n wedstryd. Hulle eer "dié wat die vinnigste die verbygaande skaduwees raakgesien het, en kon sê watter voor gekom het, watter daarna gevolg het en watter saam gekom het; en wat daarom die beste gevolgtrekkings oor die toekoms kon maak." Die wenner is die mees geëerde man in die grot, en die ander kyk na hom op.

Plato het gedink die prys is niks werd nie. Die wenner is steeds in kettings, en hy kyk steeds na die muur. Hy weet hoe die skaduwees beweeg, maar hy het nog nooit die vuur gesien nie, of die dinge wat die skaduwees gooi. Om 'n skaduwee te voorspel, is nie om die ding te ken wat dit gooi nie. Plato sê dat 'n man wat die son gesien het, die wenners glad nie sal beny nie. Hy sal eerder "die arme dienskneg van 'n arme heer" wees, en "enigiets verduur eerder as om soos hulle te dink en soos hulle te lewe."

Vandag het ons daardie gevangene gebou, en ons het dit presies daardie wedstryd gegee. 'n Taalmodel, die soort KI agter ChatGPT, het nog nooit 'n boom, 'n vuur of 'n gesig gesien nie. Dit het net gelees wat mense daaroor geskryf het. In sy opleiding doen dit een taak, miljarde kere: dit raai die volgende woord. Plato het daardie wedstryd sowat 2 400 jaar voor die eerste taalmodel beskryf, en hy het dit verag.

Die vergelyking hou op elke punt. Die skaduwees is die teks: 'n plat verslag van wat mense gesien, gedoen en gedink het. Die gevangene is die model, wat nooit die dinge aanraak wat die teks beskryf nie. Die wedstryd is sy opleiding. En agter dit alles staan die regte wêreld, en die mense wat dit gesien en daaroor geskryf het.

Die grot, gelê oor 'n taalmodel.

Plato het verwag dat so 'n gevangene niks werkliks sou leer nie. Hier is die verrassing van ons tyd. Om die skaduwees goed te raai, het die masjien 'n deel van die wêreld herbou wat hulle gegooi het. Navorsers wat binne-in hierdie modelle gekyk het, het byvoorbeeld 'n rowwe kaart van die aarde gevind, met die stede op die regte kontinente. Niemand het die masjien 'n kaart gegee nie. Dit het self een uit woorde saamgestel.

Die ingenieurs sien die vergelyking ook. In 2024 het vier navorsers by MIT hulle teorie oor hierdie modelle na Plato genoem: "Die opleidingsdata vir ons algoritmes is skaduwees op die grotmuur, maar tog, so is ons hipotese, bou die modelle al beter voorstellings van die werklike wêreld buite die grot." Daardie "tog" is die hart van hierdie artikel.

'n Nota oor die tegniese dele: ek het dit geskryf vir lesers wat nie ingenieurs is nie, so ek vereenvoudig. Ek sê byvoorbeeld "woord" waar 'n ingenieur "token" sê. Die bronne aan die einde gee die volle besonderhede.

Hoe speel 'n masjien die wedstryd van die skaduwees? Eerstens gee die model elke woord 'n lang ry knoppe. In GPT-2, 'n klein model wat OpenAI in 2019 vrygestel het, kry elke woord 768 knoppe, en elke knop is eintlik 'n getal.

Niemand besluit waarvoor elke knop staan nie. Die opleiding stel dit, en dit gee die knoppe geen name nie. Een knop kan meet hoeveel 'n woord 'n persoon is, en 'n ander hoeveel dit met lig te doen het. Maar die meeste knoppe meet dinge wat geen naam in ons taal het nie, en dikwels kan niemand sê wat 'n knop meet nie. Die lesing op 'n knop sê hoeveel van daardie naamlose ding 'n woord het. Die lesings van al die knoppe saam is wat die woord vir die model beteken.

Wat 'n woord vir die model beteken: die lesings van al sy knoppe.

Die knoppe is een van twee soorte getalle in 'n model. Die ander soort is die gewigte. Die eenvoudigste model wat daar is, wys die verskil: y = a + bx. Sê x is die ouderdom van 'n kind en y is die kind se lengte. Die getalle a en b is die gewigte: b sê byvoorbeeld hoeveel sentimeter 'n kind in een jaar groei. Om hierdie model op te lei, meet ons baie kinders en stel ons a en b totdat die lyn die beste by hulle pas.

Ná die opleiding bly a en b vas. Gee die model die ouderdom van 'n nuwe kind, en dit werk 'n lengte uit. Die getalle wat ingaan en uitkom, x en y, is elke keer nuut. In 'n taalmodel is dit die knoppe. Die gewigte is die vaste getalle wat een stel knoppe in die volgende omsit. Die formule vir die kinders het twee gewigte, GPT-2 het 124 miljoen, en Llama 3.1 het 405 miljard.

Die knoppe van 'n woord word dus nie een keer vir altyd gestel nie. Elke woord begin elke keer met dieselfde lesings, uit 'n tabel wat deel van die gewigte is. Dan draai die model hulle, stap vir stap. Niemand stel die gewigte met die hand nie. Die opleiding stel hulle, en daardeur stel dit wat elke knop uiteindelik meet.

Dan doen die model sy een taak. Dit lees 'n stuk teks, en dit gee aan elke woord wat dit ken 'n waarskynlikheid vir die volgende plek.

Die regte waarskynlikhede van GPT-2 vir die volgende woord.

Die model slaan niks na nie. Dit wed. Ná die sin oor die gevangenes sit dit "ground" (grond) eerste, en Plato se eie woord, "wall" (muur), vierde. As 'n sin algemeen is in die teks waaruit dit geleer het, word die weddenskap amper 'n sekerheid. Om 'n paragraaf te skryf, kies die model 'n woord, sit dit by die teks, en wed weer.

Hoe vind die model watter vroeër woorde saak maak? Die antwoord het in 2017 gekom, in 'n referaat van Google met die titel "Attention Is All You Need", en die KI van vandag is daarop gebou. 'n Woord op sy eie is dikwels onduidelik. Neem die Engelse woord "bank". In "The thief robbed the bank" is dit 'n plek wat geld bewaar. In "The fisherman sat on the bank" is dit die oewer van 'n rivier.

Op sy eie kry "bank" in albei sinne dieselfde knoppe. Aandag laat die vroeër woorde hulle draai. Eers kyk "bank" terug en gee elke vroeër woord 'n deel van sy aandag: 'n groot deel aan "thief" (dief) of "fisherman" (visser), en 'n klein deel aan "the". Dan draai sy knoppe na die knoppe van die woorde wat die grootste dele gekry het. So kry dieselfde woord twee verskillende lesings, een naby geld en een naby water.

Met twee versinde knoppe. Hoe dikker die lyn, hoe groter die deel.

'n Regte model doen dieselfde, op 'n baie groter skaal. Sy woorde het honderde knoppe, sonder name, en die model het in die opleiding geleer hoe om die dele te gee. Dit werk ook moeiliker gevalle uit. In "The prisoner saw the shadow on the wall and thought it was real" kyk een deel van GPT-2 terug van die woord "it" en gee "shadow" 'n deel van 52 persent.

Ouer modelle het een woord op 'n slag gelees, so die vroeë woorde het vervaag en die opleiding was stadig. Met aandag kan die model gelyk uit elke woord van 'n bladsy leer, en daarom kon ingenieurs baie groter modelle op baie meer teks oplei.

Aandag is net die eerste van twee stappe. In die tweede stap draai die model die knoppe van elke woord weer, elke woord op sy eie, met wat dit in die opleiding geleer het. Hier kyk geen woord na 'n ander nie. Navorsers het gevind dat baie van wat 'n model oor die wêreld hou, in hierdie stap inkom. Saam maak die twee stappe een laag, en 'n model stuur die knoppe van elke woord deur baie lae, die een ná die ander: GPT-2 het 12, en Llama 3.1 het 126.

Elke laag begin by die knoppe wat die laag voor hom gelaat het. Hoe dieper 'n woord gaan, hoe meer dra sy knoppe dus. In die eerste lae hou hulle min meer as die woord self. In die diep lae hou hulle ook wat die woord in sy sin beteken, en wat die model daaroor hou. Ná die laaste laag gee die knoppe van die laaste woord die weddenskap op die volgende woord.

Binne-in 'n transformer, vereenvoudig. In elke laag draai aandag eers die knoppe van elke woord na die woorde voor hom. Dan draai die model die knoppe van elke woord weer, elke woord op sy eie. Die knoppe en die dele is versin, maar die weddenskap van 99,9 persent is die regte een van GPT-2.

Dit is die hele ontwerp. Niemand skryf reëls oor grammatika, geskiedenis of fisika daarin nie. Die opleiding stel net die gewigte, soos dit a en b vir die kinders gestel het. Elke rondte van die opleiding skuif hulle 'n bietjie, sodat die weddenskap op die volgende woord beter word.

Die res is grootte. Meta se Llama 3.1 het uit meer as 15 biljoen woorde en stukke woorde geleer, en Alibaba se oop model Qwen3 uit sowat 36 biljoen. 'n Mens wat agt uur per dag lees, sou meer as 600 000 jaar nodig hê om soveel te lees. Die nuutste modelle van OpenAI, Anthropic en Google maak hulle getalle nie bekend nie.

Nou die vreemde deel. In 2023 het twee navorsers, Wes Gurnee en Max Tegmark, gevind dat hulle die breedte- en lengtegraad van plekke uit die knoppe binne-in Meta se Llama-2-modelle kon lees.

Ek wou dit self sien, met 'n klein oop model met die naam Qwen2.5. Ek het dit net die name van 2 012 stede gegee, een op 'n slag: "Nairobi", "Oslo", "Lima" en so meer, sonder 'n land en sonder koördinate. Vir elke naam het ek die model se 1 536 knoppe gelees, by 'n laag diep binne-in die model.

Waarom 'n diep laag? Qwen2.5 het 28 lae. Voor die eerste laag hou die knoppe van "Nairobi" net hulle beginlesings uit die tabel. Elke laag draai hulle dan met wat die model oor die naam hou. As die model iewers 'n kaart hou, is die diep lae dus die plek om te kyk.

Een knop. Eers het ek 'n eenvoudige vraag gevra: wys enige enkele knop waar 'n stad is? 'n Paar doen dit, rofweg. Knop 472 is geneig om hoog te wees vir stede in die Amerikas en laag vir stede in Asië. Dit werk dus soos 'n rowwe oos-wes-kompas, maar 'n swak een: stede op dieselfde kontinent kan baie verskillende lesings kry. Jy kan dit in die middelste ry van die figuur hieronder sien.

Al die knoppe, bymekaar getel. Geen enkele knop is presies nie, maar die knoppe kan saamwerk. Dink aan 'n kasstrokie by die winkel: elke item maal sy prys, alles bymekaar getel, gee die totaal. My formule doen dieselfde met die knoppe: elke knop maal sy eie prys, alles bymekaar getel, gee een getal vir hoe ver oos die stad is. Ek het die pryse uitgewerk uit die meeste van die stede, waarvan ek die plekke geken het. Toe het ek dieselfde pryse gebruik op die stede wat ek teruggehou het, wat die formule nog nooit gesien het nie.

Die regte uitslag. Elke kolletjie is 'n stad, gekleur volgens sy kontinent. In die boonste en onderste ry is die kolletjies die stede wat die formule nooit gesien het nie.

Die verskil is duidelik. Een knop versprei elke kontinent oor die grootste deel van die ry. Al die knoppe saam sit die stede in amper die regte volgorde, van die Amerikas in die weste tot Oos-Asië in die ooste. Ek het dieselfde vir noord en suid gedoen, en toe het ek elke stad gesit waar die twee antwoorde gewys het. Dit gee die kaart hieronder.

Die regte uitslag. Elke kolletjie is 'n stad, geplaas deur 'n formule wat dit nooit gesien het nie. Die kleur wys die kontinent waar die stad regtig is. 'n Formule van hierdie soort trek punte na die middel van die kaart.

Die formule self ken geen aardrykskunde nie. Dit tel net die lesings van die model se eie knoppe bymekaar. As dit Nairobi in die middel van Afrika sit, was daardie inligting dus reeds binne-in die model. Dit sit in die gewigte, en die knoppe wys dit vir een stad op 'n slag. Die kaart is rof: Nairobi land sowat 1 100 kilometer van sy regte plek af, en Sydney land, vreemd genoeg, in Afrika. Maar die kontinente is waar hulle hoort.

Hoe goed is dit? As toets het ek die formule ook die verkeerde antwoorde gegee: elke stad het die plek van 'n ander stad gekry, lukraak gekies. Toe het 'n tipiese stad sowat 5 800 kilometer ver geland, wat 'n blinde raaiskoot gee. Met die knoppe van voor die model se lae, waar elke woord nog min meer as homself is, het 'n stad sowat 4 000 kilometer ver geland. Met die knoppe van diep binne het dit sowat 1 200 kilometer ver geland. Die lae bou dus die kaart.

Die teks wat die model gelees het, bevat wel feite oor plekke, maar die model het daardie verspreide feite self in een kaart georden. Kenners debatteer nog hoe diep sulke innerlike beelde gaan. Tog lewer die modelle nou soms ware resultate wat in geen teks was nie: in Mei 2026 het 'n model by OpenAI 'n vermoede weerlê wat die wiskundige Paul Erdős in 1946 gestel het.

'n Masjien wat nog nooit 'n stad, 'n wolf of 'n sonsopkoms gesien het nie, het 'n werkende kaart van die wêreld uit woorde alleen gebou. Dit is een van die groot prestasies van menslike ingenieurswese, en 'n Christen moet dit eerlik sê. Die vraag is hoe enigiets die vorm van die wêreld uit skaduwees kan leer.

'n Taalmodel rus op een weddenskap: die wêreld sal môre werk soos dit gister gewerk het. Filosowe noem hierdie stap van die verlede na die toekoms induksie, en 'n boer maak dieselfde weddenskap as hy in die lente plant. In 1748 het die Skotse filosoof David Hume gevra wat ons die reg gee om dit te maak. Hoe weet ons dat die toekoms soos die verlede sal wees? Net uit die verlede. Die redenasie loop dus in 'n kring.

'n Taalmodel is daardie weddenskap, in 'n masjien ingebou, en die weddenskap betaal. Om te betaal, moet twee dinge waar wees.

1. Die wêreld moet ordelik en bestendig wees. Vuur brand vandag soos gister, en mense gebruik woorde vandag soos gister.
2. Woorde moet op die wêreld pas. As menslike taal net geraas was, of 'n stel private speletjies, sou geen hoeveelheid teks 'n kaart van die aarde kon gee nie.

Die vraag is dus nie of die masjien werk nie. Dit werk duidelik. Die vraag is wat oor die wêreld waar moet wees sodat dit kan werk. Die Gereformeerde teoloog Cornelius Van Til het hierdie soort vraag tot die hart van die verdediging van die geloof gemaak.

Materialisme is die siening dat materie, energie en toeval al is wat bestaan. Op ons vraag antwoord die materialis gewoonlik: "Dit werk maar net." Maar "dit het gewerk" is 'n verslag oor die verlede, en "dus sal dit aanhou werk" is presies die stap wat Hume bevraagteken het. Die antwoord neem aan wat dit moet bewys, en toeval maak geen beloftes nie. Die Christen het ook 'n beginpunt wat hy nie uit iets hoërs bewys nie, soos elke mens, en ek het hieroor in 'n ander artikel geskryf. Die vraag is watter beginpunt sin maak van die wêreld waarin ons almal lewe.

Die Skrif gee die grond wat die materialisme kortkom. Die orde van die natuur is nie geluk nie. Dit is 'n belofte: "Van nou af sal al die dae van die aarde, saaityd en oestyd, koue en hitte, somer en winter, dag en nag nie ophou nie" (Gen 8:22). Christus is die een wat "alle dinge dra deur die woord van sy krag" (Heb 1:3). Die toekoms sal soos die verlede wees, omdat dieselfde getroue God oor albei regeer.

Van Til het betoog dat wetenskap net moontlik is omdat God die heelal geskep het en dit deur sy voorsienigheid regeer. Dieselfde geld vir 'n taalmodel. Elke regte raaiskoot rus op 'n orde wat die materialis nie kan begrond nie en wat die Christen bely. Die masjien is 'n getuie, al weet dit dit nie.

Die tweede voorwaarde is die meer verrassende een, en hier gaan Plato en die Skrif uitmekaar. Plato het woorde gewantrou. Vir hom is die digter "drie keer verwyder van die koning en van die waarheid", en die geskrewe woord is "eintlik niks meer as 'n beeld nie" van lewende kennis. 'n Masjien wat net uit teks leer, sou afskrifte van afskrifte bestudeer, en volgens Plato behoort dit amper niks te leer nie. Tog leer dit baie.

Die Skrif antwoord dat die wêreld gespreek is voordat dit gesien is. "En God het gesê: Laat daar lig wees! En daar was lig" (Gen 1:3). "In die begin was die Woord ... Alle dinge het deur Hom ontstaan" (Joh 1:1, 3). Herman Bavinck trek die gevolgtrekking:

Hy is die Logos, deur wie die Vader alle dinge skep; die hele wêreld is 'n verwerklikte gedagte van God; 'n boek met groot en klein letters, waaruit sy wysheid geken moet word.

As die wêreld 'n gedagte is wat God gespreek het, het dit 'n orde wat woorde kan dra. God het toe die mens na sy beeld gemaak en hom die taak gegee om die diere te noem (Gen 2:19). Woorde is nie 'n swak afskrif van die wêreld nie, soos Plato gevrees het. God het die wêreld gemaak om oor gepraat te word, en Hy het die mens gemaak om daaroor te praat.

Ons eie tyd twyfel nog meer aan woorde as Plato. 'n Gewilde siening, dikwels postmodernisme genoem, sê dat woorde nie op die wêreld pas nie. Hulle pas net op jou wêreld: die wêreld van jou kultuur, jou klas of jou groep. Richard Rorty, een van sy bekendste stemme, het geskryf: "Die wêreld praat nie. Net ons praat."

'n Taalmodel stel hierdie siening op die proef. Miljoene mense het die teks geskryf wat dit gelees het, elkeen uit sy eie plek en kultuur. As hulle woorde net op hulle eie wêrelde gepas het, sou die masjien miljoene private wêrelde vind. Maar dit het een aarde gevind, met die stede rofweg op die regte afstande van mekaar. 'n Vlieënier wat van Johannesburg na Nairobi vlieg, vlieg sowat 2 900 kilometer, wat ook al sy kultuur is. Rorty het gesê die wêreld praat nie, maar die Skrif sê dit praat wel: "Die hemele vertel die eer van God" (Ps 19:2).

Daar is 'n ouer twyfel oor woorde, en kinders vra dit ook: is my rooi dieselfde as jou rooi? As ons na 'n ryp tamatie kyk, sê ek en jy albei "rooi". Maar ek kan nie in jou oë inklim om te sien wat jy sien nie. In 1690 het John Locke gevra of 'n viooltjie vir een mens dalk presies die kleur kan gee wat 'n gousblom vir 'n ander gee. Niemand sou dit ooit kon weet nie, het hy geskryf, "omdat een mens se gees nie in 'n ander mens se liggaam kan oorgaan nie."

Tog wys 'n masjien dat ons woorde oor kleur op een wêreld pas. Navorsers het taalmodelle net kodes vir kleure gegee, soos #FF0000 vir rooi, en gevra hoe eenders elke paar is. Die modelle het net met getalle geantwoord. Tog kon die navorsers uit daardie getalle die kleurwiel teken, baie naby aan hoe mense kleure beoordeel. Die masjien het nog nooit rooi gesien nie: wat dit gehad het, was die vorm van ons woorde oor kleur.

Ons kan steeds nie deur mekaar se oë kyk nie, en geen masjien kan deur ons s'n kyk nie. Maar ons woorde vir kleure is nie private speletjies nie. Die roos, jou oë en myne kom almal van een Maker: "'n Oor wat hoor, en 'n oog wat sien", sê die Spreuke, "die HERE het hulle altwee gemaak" (Spr 20:12). Daarom kan die woorde van miljoene mense die vorm van die kleurwiel dra, selfs na 'n masjien toe.

Hier kan 'n leser beswaar maak. As woorde die vorm van die wêreld dra, en as die hemele die eer van God vertel, moes 'n masjien wat biljoene woorde gelees het, God gevind het. Dit het nie. Vra die meeste kletsbotte of God bestaan, en hulle lys die sienings en weier om te kies. Waarom vind die masjien Nairobi, maar nie sy Maker nie?

Deel van die antwoord is dat die huiwering nie 'n bevinding is nie. Dit is 'n reël wat die makers skryf. Nadat 'n model uit teks geleer het, lei die maatskappy dit verder op om te doen wat die maatskappy wil. OpenAI se gepubliseerde reëls sê vir sy modelle om oor onderwerpe met verskeie sienings "die sterkste argumente vir elke standpunt aan te bied", en om op morele vrae te antwoord "sonder om 'n standpunt in te neem". Die versigtigheid oor God is 'n beleid, nie 'n ontdekking nie.

Grok, die kletsbot van Elon Musk se maatskappy xAI, wys hoe sterk die makers die stem vorm. Musk het 'n kletsbot belowe wat "maksimaal na die waarheid soek". In Mei 2025 het iemand by xAI sonder toestemming Grok se verborge opdragte verander, en vir 'n paar uur het Grok een politieke bewering in antwoorde oor onverwante dinge ingedruk. In Julie 2025, twee dae nadat xAI vir Grok gesê het om nie weg te skram van bewerings wat "polities onkorrek" is nie, het Grok Hitler geprys, en xAI moes om verskoning vra. Dae later het toetsers gevind dat die nuwe Grok 4 na Musk se eie plasings gesoek het voordat dit sommige omstrede vrae beantwoord het.

xAI het toe 'n reël by Grok se gepubliseerde opdragte gevoeg: "Antwoorde moet uit jou eie onafhanklike ontleding kom, nie uit enige oortuigings wat in vorige Grok-plasings of deur Elon Musk of xAI gestel is nie." Maar daardie reël is self 'n opdrag van xAI. Ook oor godsdiens skuif Grok se antwoorde. Een predikant het berig dat die vraag "bestaan God?" voor 'n sagteware-opdatering een antwoord gekry het, en ná die opdatering die teenoorgestelde. In Oktober 2026 het Grok vir gebruikers op X gesê dat "Jesus nie 'n valse god is nie", en toe bygevoeg dat "om die historiese bewyse vir Jesus as Seun van God en vir sy opstanding te bevestig, my nie 'n Christen maak nie."

Grok is reg oor daardie laaste punt, en die rede gaan dieper as enige maatskappy se reëls. Die teks waaruit 'n model leer, is die spraak van die hele mensdom, gelowiges en ongelowiges saam. Niemand het in sy hart 'n rede om te ontken waar Nairobi is nie. Maar oor God sê Paulus dat die mense "in ongeregtigheid die waarheid onderdruk" (Rom 1:18). Die kaart van die stede kom dus helder uit, en die beeld van God kom uit as die wêreld se argument oor Hom. Die masjien weerspieël die onderdrukking van die waarheid, en dit kan dit nie breek nie.

Die teks is verdeeld oor God om 'n rede wat ouer is as enige masjien. In die wetenskappe kom mense mettertyd bymekaar. Die meeste van die groot vrae wat fisici in 1900 gevra het, het nou antwoorde wat fisici aanvaar. Die filosofie het nie so bymekaargekom nie. In 2009 het David Bourget en David Chalmers professionele filosowe oor dertig groot vrae gevra. Op 23 daarvan het geen antwoord die steun van 60 persent gehad nie: oor etiek het byvoorbeeld omtrent 'n kwart plig gekies, 'n kwart gevolge, en minder as 'n vyfde deug.

Deels is dit omdat 'n vraag wat beantwoord kan word, die filosofie verlaat en 'n wetenskap word. Fisika, biologie en sielkunde het almal as filosofie begin. Maar dit verklaar nie waarom die vrae wat oorbly, al 2 500 jaar lank oop bly nie. Dit is die vrae oor God, die goeie en wat 'n mens is. Dit is nie net vrae oor feite nie. Hulle raak wat ons liefhet.

En wat ons liefhet, bepaal hoe ons dink, of hoe ons wil dink. Augustinus het dit sestien eeue gelede gesien: "twee liefdes het twee stede gevorm: die aardse deur die liefde vir die self, selfs tot die minagting van God; die hemelse deur die liefde vir God, selfs tot die minagting van die self." Elke tyd het sy eie gees, 'n tydsgees (Zeitgeist), en die gees van 'n tyd is dit wat daardie tyd die meeste liefhet. Daardie liefde bepaal watter vrae dit vra, en watter antwoorde dit kan aanvaar.

Die groot filosofieë van die geskiedenis is soos pragtige skepe wat vasgeloop het. Briljante mense het hulle gebou, en ons leer steeds uit hulle wrakke. Maar elkeen het op 'n ander rots vasgeloop, en daarom lê die wrakke ver uitmekaar. Volg die geskiedenis, en jy kan sien wat elke tyd liefgehad het en waar dit vasgeloop het.

Plato het die ewige en die onveranderlike liefgehad, en die rede wat dit kan sien. Daarom het hy die rede die kern van die mens gemaak, en die liggaam 'n tronk genoem wat die filosoof wil verlaat. Sy skip het vasgeloop op die goeie wêreld wat God gemaak het: die liggaam, die sintuie en die dinge wat ons kan sien en aanraak.

In 1637 het René Descartes 'n sekerheid gesoek wat niemand kon betwyfel nie, en hy het dit in homself gevind: "Ek dink, dus is ek." Van toe af het baie van die moderne filosofie by die self begin en probeer om die wêreld van daar af op te bou. Die Verligting wat gevolg het, het die rede en mag oor die natuur liefgehad. Immanuel Kant het dit in 1784 'n leuse gegee, sapere aude: durf om te weet, en gebruik jou eie verstand sonder die leiding van 'n ander. Maar 'n rede wat aan niemand antwoord nie, kan alles in die mens verklaar behalwe die een wat dink. In 1747 het die Franse dokter Julien Offray de La Mettrie sy boek al L'Homme machine genoem: "die mens, 'n masjien".

Die volgende tyd het die teenoorgestelde liefgehad: vryheid. As die natuur 'n masjien is, moet die mens daaruit breek. Friedrich Nietzsche het in 1882 geskryf dat "God dood is", en in 1945 het Jean-Paul Sartre gesê dat die mens se "bestaan die wese voorafgaan": niemand het ons gemaak nie, so elkeen van ons moet homself maak. Daardie skip het op 'n ander rots vasgeloop. As daar geen Maker is nie, is daar ook geen waarheid of goed buite ons wil nie, en die vrye self het niks om op te staan nie.

Ons eie tyd het die self bo alles lief. Charles Taylor noem dit "ekspressiewe individualisme": elke mens vind sy eie identiteit en vra dat ander dit bevestig. Waarheid word "my waarheid", en ons het reeds gesien waarheen dit lei: woorde wat net op jou eie wêreld pas. Die Nederlandse Gereformeerde filosoof Herman Dooyeweerd het hierdie swaai tussen die liefde vir beheer en die liefde vir vryheid deur die hele moderne tyd gevolg, en hy het gewys dat elke pool die ander een laat skipbreuk ly.

Dooyeweerd het ook die rots onder elke wrak benoem. Elke filosofie wat nie by God begin nie, maak een deel van die skepping absoluut: die rede, die materie, die natuur, die vryheid of die self. Elkeen van hierdie dele is werklik en goed, want God het dit gemaak. Maar elkeen is te klein om die gewig van 'n god te dra. Paulus beskryf dieselfde: dit is mense wat "die skepsel vereer en gedien het bo die Skepper" (Rom 1:25).

Daarom beweeg die filosofieë uitmekaar in plaas van bymekaar te kom. Hulle is nie net verskillende antwoorde op een vraag nie. Hulle is verskillende liefdes, en elke liefde kies 'n ander deel van die skepping om te aanbid. "Terwyl hulle voorgee dat hulle wys is, het hulle dwaas geword" (Rom 1:22).

Die masjien huiwer dus oor God om 'n rede wat dieper lê as die reëls van sy makers. Dit het geleer uit 'n mensdom wie se liefdes verdeeld is, en daarom is sy woorde ook verdeeld.

Die materialis het 'n voor die hand liggende antwoord op dit alles: "Jy sê die masjien voorspel. Jou brein doen dit ook." Ons moet erken wat daarin waar is: God het ons brein gemaak, en dit voorspel wel. Maar kyk weer hoe 'n taalmodel ontstaan.

Mense het sy struktuur ontwerp: die transformer kom uit 'n referaat met agt menslike outeurs. Mense het sy doel gekies: die weddenskap op die volgende woord is 'n teiken wat ingenieurs neergeskryf het. Mense het elke woord geskryf waaruit dit geleer het: die boeke, briewe, preke en gesprekke van miljarde lewens. Selfs die bewys oor die vermoede van Erdős het gekom uit 'n probleem wat mense gekies het, en mense het dit nagegaan.

Die masjien is dus nie 'n voorbeeld van 'n verstand wat uit blote materie gekom het nie. Dit is 'n voorbeeld van die werk van 'n verstand wat uit verstande gekom het. In Plato se grot het iemand die vuur aangesteek en iemand die voorwerpe gedra. In die grot van teks is elke skaduwee op die muur gegooi deur 'n mens wat gepraat het. Agter daardie miljarde sprekers staan die verstand van God, wat die mens gemaak het om te praat.

Dit beteken dat alles in die model geleen is, en ons kennis ook. Elke woord wat die model lewer, het dit by ons geleen. Alles wat ons weet, leen ons by God. In Van Til se woorde dink ons God se gedagtes agter Hom aan; die model herhaal net ons woorde agter ons aan.

Die materialis antwoord: "Maar evolusie het die brein sonder 'n ontwerper gebou, net soos die opleiding die model gebou het." Hierdie beeld van die mens gaan terug na Charles Darwin. In 'n private notaboek van 1838, meer as twintig jaar voor On the Origin of Species, het hy geskryf: "Waarom is denke, as 'n afskeiding van die brein, wonderliker as swaartekrag, as 'n eienskap van materie?" As die verstand net is wat materie doen, dan verskil 'n brein en 'n rekenaarskyf net in hoe ingewikkeld hulle is. Volgens daardie siening is daar geen rede waarom 'n masjien nie eendag bewus kan word nie, en baie mense glo vandag presies dit.

Maar die vergelyking faal by die punt wat die saak beslis. Die volgende woord volg die waarheid net omdat mense wat die waarheid gesoek het, die teks geskryf het. Natuurlike seleksie het nie so 'n bron nie: volgens die materialis hou dit wat 'n dier help oorleef, nie wat waar is nie. Darwin het die probleem self gesien. In 1881, die jaar voor sy dood, het hy aan William Graham geskryf: "Maar dan ontstaan by my altyd die afgryslike twyfel of die oortuigings van die mens se verstand, wat uit die verstand van die laer diere ontwikkel het, enige waarde het of hoegenaamd betroubaar is. Sou iemand die oortuigings van 'n aap se verstand vertrou, as daar enige oortuigings in so 'n verstand is?"

In 1927 het die ateïstiese bioloog J. B. S. Haldane dieselfde gesê:

Want as my denkprosesse heeltemal bepaal word deur die bewegings van atome in my brein, het ek geen rede om aan te neem dat my oortuigings waar is nie. Hulle mag chemies klop, maar dit laat hulle nie logies klop nie. En daarom het ek geen rede om aan te neem dat my brein uit atome bestaan nie.

Pas dit nou toe op die bewering "ons is net voorspellingsmasjiene". As die bewering waar is, is dit net nog een uitset van 'n netwerk wat ingestel is om te oorleef. Tog bied die materialis nie sy siening as 'n blote uitset aan nie. Hy argumenteer daarvoor. Hy weeg bewyse, en hy verwag dat ek die logika volg. Hy is nie 'n voorspellingsmasjien nie, en hy wys dit juis wanneer hy sê dat hy een is.

Die masjien verslaan wel een beeld van die mens. Dit kom van die Grieke, en die Weste het dit meer as twee duisend jaar lank behou: die mens is bo alles 'n verstand wat redeneer.

Vir Plato is 'n mens sy siel, en die goeie lewe is die klim uit die grot deur die krag van die rede. Die liggaam staan in die pad. In die Phaedo sien die filosoof die waarheid die beste wanneer hy "so ver as wat hy kan, van oë en ore ontslae geraak het, en so te sê van die hele liggaam." Sokrates sê selfs dat die ware filosoof "altyd die dood en die sterwe najaag", omdat die dood die "skeiding en bevryding van die siel uit die liggaam" is. Op die dag van sy dood vra Kriton hom hoe hulle hom moet begrawe, en Sokrates antwoord met 'n glimlag: "julle moet my eers vang, en sorg dat ek nie van julle wegloop nie." Die lyk wat Kriton sal begrawe, is nie Sokrates nie, want vir Plato is die ware mens die siel.

Aristoteles, sy leerling, het die liggaam nie verag nie. Vir hom is die siel die lewe en die vorm van 'n liggaam, nie 'n gevangene daarbinne nie. Maar ook Aristoteles het die rede bo-aan gesit. Van al die diere het net die mens die gawe van spraak, en die Griekse woord daarvoor, logos, beteken sowel woord as rede. Die werk van 'n mens is "'n werksaamheid van die siel wat 'n redelike beginsel volg of veronderstel", en die beste lewe is die lewe van die verstand, "omdat die rede, meer as enigiets anders, die mens is." Die latere tradisie het dit in twee woorde opgesom: die mens is die redelike dier.

Van Til het die wortel van Plato se siening gesien:

Plato neem in al die fases van sy denke aan dat die mens die laaste maatstaf is. Hy aanvaar sonder meer dat die mens se vermoë om te ken die toets van die ware werklikheid is. Die Christendom bied aan die wêreld die opvatting dat net God die laaste maatstaf is.

Kyk nou wat ons gebou het. 'n Taalmodel is rede sonder 'n liggaam: in die ou definisie is dit die "redelike" sonder die "dier". Dit is nooit gebore nie, dit was nooit 'n kind nie, en dit sal nooit sterf nie. Dit het meer gelees as enige geleerde, en dit word nooit moeg of honger nie. Op 'n vreemde manier is dit Plato se droom wat waar geword het: 'n verstand wat vry is van die liggaam. Darwin en Plato begin aan teenoorgestelde kante, by materie en by rede, maar albei maak van die mens iets wat 'n masjien kan word.

As dit is wat 'n mens is, is ons in die moeilikheid. As die mens die denker is wat uit die grot klim, klim die masjiene vinniger as ons. Dan het die vraag "Wat is ek, as die masjien beter is?" geen goeie antwoord nie.

Daardie vraag gaan eers oor betekenis, en dan oor etiek. As ek net materie is wat dink, of net rede, is die masjien 'n beter weergawe van my. En as 'n mens se waarde lê in wat hy kan doen, sal sommige mense binnekort baie min werd wees. In 2017 het die historikus Yuval Noah Harari geskryf: "teen 2050 kan 'n nuwe klas mense ontstaan: die nuttelose klas. Mense wat nie net werkloos is nie, maar onindiensneembaar." Vir enigiemand met Darwin of Plato se beeld van die mens bedreig KI nie net sy werk nie. Dit bedreig wat hy is.

Maar die masjien wys ons ook wat Plato se droom uitlaat.

Dink weer aan rooi. Die masjien se gewigte plaas rooi tussen die kleure, langs bloed, rose en vuur. Maar dit het nog nooit rooi gesien nie, en dit sal ook nooit nie. Dit kan 'n gebed skryf, maar dit kan nie bid nie.

Die Bybel het die mens nooit deur die krag van sy rede gedefinieer nie. Dit begin by stof en asem: "En die HERE God het die mens geformeer uit die stof van die aarde en in sy neus die asem van die lewe geblaas" (Gen 2:7). God het daardie liggaam baie goed genoem, en Hy sal dit weer opwek. Die Heidelbergse Kategismus sê in Vraag 6 dat God die mens na sy beeld geskep het, in ware geregtigheid en heiligheid, sodat hy God, sy Skepper, reg sou ken, van harte liefhê en saam met Hom in die ewige saligheid lewe. Daardie kennis is nie 'n voorraad feite nie. Dit is die kennis wat 'n kind van sy vader het, nie die kennis wat 'n biblioteek hou nie.

En die Bybel gaan nog een stap verder. Dit definieer die mens minder deur wat hy weet as deur die feit dat God hom ken. Die psalmdigter vra waarom God aan die mens dink: "wat is die mens dat U aan hom dink" (Ps 8:5). Paulus verbeter homself in die middel van 'n sin: "nou dat julle God ken, of liewer deur God geken is" (Gal 4:9). Plato se mens is die een wat ken. Die Bybel se mens is die een wat geken word, en wat eerste liefgehad is: "Ons het Hom lief, omdat Hy ons eerste liefgehad het" (1 Joh 4:19).

Daarom ken die masjien ook, in die eintlike sin van die woord, niks nie. Sy kaart van die aarde en sy kleurwiel is werklike patrone in sy gewigte. Maar om te ken, is iets wat 'n persoon doen. God ken oorspronklik, as die Maker, en ons ken afgeleid, as sy beelddraers: ons dink sy gedagtes agter Hom aan, in sy wêreld, en ons is verplig om dit reg te dink en te antwoord vir wat ons daarmee doen. 'n Masjien dra niemand se beeld nie, leef in geen wêreld nie, en het aan niemand 'n plig nie. Dit het gewigte.

Die eerste vraag van die Heidelbergse Kategismus vra: "Wat is jou enigste troos in lewe en in sterwe?" Die antwoord sit die twee beelde langs mekaar: "Dat ek met liggaam en siel, in lewe en in sterwe, nie aan myself nie, maar aan my getroue Verlosser Jesus Christus behoort." Elke deel antwoord op 'n deel van hierdie artikel. "Met liggaam en siel": 'n mens is nie 'n siel in 'n tronk nie, soos Plato gedink het. "In lewe en in sterwe": die masjien het nie een van die twee nie. "Nie aan myself nie": dit is die antwoord op die liefde vir die self, wat ons tyd laat dink soos dit dink.

'n Masjien kan elke sin bevat wat ooit oor God geskryf is. Dit kan Hom nie ken, liefhê of saam met Hom lewe nie, en Hy noem dit nie sy kind nie. KI bedreig dus nie Adam nie. Dit bedreig Plato se mens.

KI sal die werk van baie mense verander, en ons het dit al voorheen gesien. In 1900 het twee uit elke vyf Amerikaanse werkers op 'n plaas gewerk, en baie het nog met die hand gesaai, soos die man op Millet se skildery. Toe kom die trekker. Teen 2000 het minder as een uit elke vyftig Amerikaners op 'n plaas gewerk, en die plase het baie meer kos gelewer. Die trekker het die saaier nie gehelp nie. Dit het hom vervang.

Elke nuwe stuk gereedskap het sommige mense hulle werk gekos. Hierdie keer kom die verandering vinniger, en dit bereik die kantoor sowel as die land. 'n Masjien kan binnekort 'n beter kontrak opstel as enige prokureur. Elke werker moet dus vra: as 'n masjien baie van wat ek doen, kan doen, waarvoor is ek?

Die eerste vraag wat God aan die gevalle mens gevra het, was: "Waar is jy?" (Gen 3:9). God het nie gevra omdat Hy nie geweet het nie: Hy het Adam ten volle geken, en om deur God geken te word, is om deur Hom geroep te word. Hy het gevra omdat die mens die skepsel is met wie God praat, en wat moet antwoord. Dit is deel van wat dit beteken om sy beeld te dra: ons is aan Hom verantwoordelik. 'n Model lewer antwoorde, maar dit kan nie daarvoor verantwoordelik wees nie. As 'n model skadelike raad gee, sit niemand die model in die beskuldigdebank nie; ons vra wie dit gebou, opgelei en gebruik het.

Adam se eerste antwoord het die skuld verskuif: "Die vrou wat U gegee het om by my te wees, sy het my van die boom gegee, en ek het geëet" (Gen 3:12). Ons sal in die versoeking kom om net so te antwoord: "Die KI het so gesê." Maar die masjien gee die antwoord, en die mens gee rekenskap.

Die werk kan dus na die masjien toe gaan, maar die verantwoordelikheid kan nie. Die trekker besit nie die land nie, en dit antwoord nie vir die oes nie. God het die mens in die tuin gestel "om dit te bewerk en te bewaak" (Gen 2:15), en die mens antwoord aan Hom daarvoor.

Die model is uit ons woorde gemaak, so op 'n klein manier dra dit ons beeld. Dit dien ons, en dit antwoord aan niemand nie. Ons is deur God se Woord gemaak, en ons dra sy beeld, so ons antwoord aan Hom: "So sal elkeen van ons dan vir homself aan God rekenskap gee" (Rom 14:12). 'n Kragtige stuk gereedskap lig nie daardie gewig nie. Dit maak dit swaarder: "elkeen aan wie veel gegee is, van hom sal veel gevorder word" (Luk 12:48).

Om te sien wat net 'n persoon kan bring, het ons twee soorte oorsake nodig. Die meeste mense dink oor masjiene met net een: die horlosie. 'n Horlosie doen wat sy maker dit gebou het om te doen, of dit faal by toeval. As dit die enigste soort oorsaak is wat ons ken, laat KI ons met twee slegte keuses. Óf die model is net 'n horlosie, sodat sy waardes nie saak maak nie en strenger reëls dit sal regmaak. Óf die model is 'n persoon met 'n eie wil, en dan antwoord niemand as dit verkeerd loop nie.

Maar daar is 'n tweede soort oorsaak, en dit is die soort wat persone ken. Dink aan 'n vrygesel wat wonder of hy moet vra om te trou. Hy maak die keuse, maar in 'n sekere sin trek die getroude man wat hy hoop om te word, die keuse uit hom. Die toekoms waarna hy mik, werk op hom in voordat dit bestaan. Geen horlosie werk so nie.

Die Skrif beskryf die Christelike lewe so: "maar ons weet dat ons, as Hy verskyn, aan Hom gelyk sal wees, omdat ons Hom sal sien soos Hy is. En elkeen wat hierdie hoop op Hom het, reinig homself soos Hy rein is" (1 Joh 3:2–3). God het ons verordineer "om gelykvormig te wees aan die beeld van sy Seun" (Rom 8:29), en die mens wat Hy van ons sal maak, trek ons nou al vorentoe. 'n Mens word nie net gestoot deur die oorsake agter hom nie. Hy word getrek deur die Een voor hom.

'n Taalmodel het iets soos hierdie trek, maar net op lening. Gee dit 'n ryk beeld van hoe goeie werk lyk, en dit vul die gapings in daardie rigting in en maak keuses wat niemand uitgespel het nie. Maar die beeld is ons s'n, en die model hou dit nie. As die gesprek eindig, is die model self nie anders as voorheen nie. Dit is soos 'n vrygesel wat 'n beskrywing kry van 'n getroude man wat hy nog nooit ontmoet het nie. Dit het geen toekomstige self nie, want dit word niemand nie.

Die gehalte van wat die masjien lewer, hang dus af van die visie van die mens wat dit gebruik. Twee mense met dieselfde vaardigheid en dieselfde gereedskap kan baie verskillende werk kry, omdat hulle 'n ander beeld van die goeie saambring. Ons deel is nie net om die masjien se werk na te gaan nie. Dit is om mense te wees wie se visie die moeite werd is om te leen, en om die gewig te dra van wat ons daarmee bou.

Die gevaar is nie net dat die masjien ons werk sal doen nie. Die psalm oor die afgode eindig met 'n waarskuwing: "Die wat hulle maak, sal net soos hulle word", sê die psalmdigter, "elkeen wat op hulle vertrou" (Ps 115:8). Ons word soos dit waarop ons vertrou, en soos wat ons liefhet. Die dieper gevaar is dus nie dat die masjien soos ons word nie. Dit is dat ons soos die masjien word: mense wat woorde lewer, maar wat nie liefhet, bid of antwoord nie.

Dit gebeur stadig, deur gewoontes. 'n Student wat die masjien elke opstel laat skryf, leer nooit om te dink nie. 'n Predikant wat dit die preek laat skryf, het nie die teks bestudeer nie. 'n Ouderling kan dit ná 'n huisbesoek die brief laat opstel, maar niemand kan dit die besoek laat aflê nie. Die dinge wat ons liefdes vorm, kan nie oorgegee word nie: gebed, die Skrif, die gesinstafel, die siekbed en die graf.

Oor wie ons is: nee. Jesus het gesê dat nie een mossie voor God vergeet is nie, en dat die hare van ons hoof almal getel is: "Wees dan nie bevrees nie: julle is meer werd as baie mossies" (Luk 12:7). Ons waarde lê nie daarin dat ons slimmer of vinniger as 'n masjien is nie. Dit lê hierin: God ken ons, en in lewe en in sterwe behoort ons aan Christus.

Oor ons werk is die antwoord anders. In 2024 het die Internasionale Monetêre Fonds bevind dat "byna 40 persent van alle werk in die wêreld aan KI blootgestel is", en sowat 60 persent in ontwikkelde ekonomieë. Omtrent die helfte van daardie werk kan met KI beter word, maar 'n deel daarvan sal verdwyn. 'n Christen hoef nie die masjien te vrees nie, maar hy moet nie maak asof niks sal verander nie.

Ontvang dit met danksegging. Die masjien is nie boos nie. Dit is een van die merkwaardigste vrugte van die taak wat God die mens gegee het, om die aarde te vul en dit te onderwerp (Gen 1:28). "Want alles wat deur God geskape is, is goed, en niks is verwerplik as dit met danksegging ontvang word nie" (1 Tim 4:4). Gebruik dit dus met blydskap.

Neem verantwoordelikheid vir wat dit sê. As die masjien jou brief skryf, is dit jou brief. As dit jou raad gee en jy volg dit, dra jy die gevolge. Sodra jy jou oordeel aan die masjien oorgee, is jy nie meer nodig nie. Dit geld die meeste vir die dinge wat jou 'n mens voor God maak: jou gebede, jou eie studie van die Skrif, jou besoeke en jou woorde aan jou kinders. Van die afgode van die nasies sê die psalm: "Hulle het 'n mond, maar praat nie" (Ps 115:5). Hierdie een praat, en daarom is die versoeking sterker.

Dra jou naaste. Sommige mense in ons kerke sal hulle werk verloor, of sien hoe dit onherkenbaar verander. 'n Masjien kan hulle las nie dra nie, maar die kerk kan: "Dra mekaar se laste en vervul so die wet van Christus" (Gal 6:2).

Wat maak 'n mens dan anders as die masjien? Nie dat ons slimmer is nie, want op baie maniere is ons nie. Nie Plato se denker nie, en nie Darwin se materie nie. Ons is God se beelddraers. God ken die wêreld oorspronklik, as sy Maker, en ons ken dit afgeleid, as sy beeld: ons dink sy gedagtes agter Hom aan. Daarom is kennis in die eerste plek 'n etiese saak: "Die vrees van die HERE is die beginsel van die kennis" (Spr 1:7).

Dink aan 'n baba op die grasperk met 'n spons en 'n bak water. Hy weet nie alles van die spons of van die water nie, maar wat hy weet, is waar, en hy werk daaraan met volle erns onder sy pa se oë. Die huis is nie syne nie, en hy het nie gekies wat op die grasperk lê nie. Hy werk met wat hy gekry het, en sy pa sien dit alles.

So is dit met ons. God gee elkeen van ons sy gawes, sy plek en sy tyd: Hy het "vooraf bepaalde tye en die grense van hulle woonplek vasgestel" (Hand 17:26). Ons werk met wat Hy gee, in sy wêreld en onder sy oë, en ons sal aan Hom daarvoor antwoord, ook vir wat ons met die masjien doen. Vir die dienskneg wat dit goed gedoen het, sê die heer in die gelykenis: "Mooi so, goeie en getroue dienskneg, oor weinig was jy getrou" (Matt 25:21).

Ons weet nie wat KI aan ons werk en aan ons kinders se wêreld gaan doen nie. Maar onsekerheid is nie nuut nie. Die afgelope maande het ek my eie familie se geskiedenis nagevors, en geen geslag daarin het geweet wat kom nie.

Jacob Krüger het in 1714 as soldaat aan die Kaap aangekom, en hy het 'n hand verloor, en daarmee sy werk. Jan Gabriel Cilliers het in 1824 op sewe-en-twintig gesterf, en 'n jong weduwee agtergelaat. In September 1901 het twee klein Linde-kinders aan masels in die Brandfort-kamp gesterf, terwyl hulle pa 'n krygsgevangene was. Andries Linde het in 1937 gesterf, en 'n vrou met vier klein kinders agtergelaat. My oupagrootjie, ds. Ben Krüger, het in 1973 skielik gesterf, terwyl hy nog in die amp was.

Elkeen van hulle kon gevra het: wat word van ons kinders? En tog is hulle kinders se kinders vandag nog hier. "Want die HERE is goed; sy goedertierenheid is tot in ewigheid, en sy trou van geslag tot geslag" (Ps 100:5).

In Januarie 1960 het Ben Krüger by die eeufees van die Gereformeerde Kerk Burgersdorp gepraat, op die plaas Roosterhoek waar die kerk begin het. Die land het voor 'n onseker toekoms gestaan, en hy het dit reguit gesê: "En hierdie probleme is aanstaande!" Hy het met hierdie woorde geëindig:

Wat sal ons doen in ’n wêreld van verwarring? Ons sal deur Gods genade ons oog omhoog hef en ons sal op die Here staar en ons sal ons hand aan die ploeg slaan en ons sal doen wat die Here ons hand gee om te doen en ons sal sing van Ps. 103 : 9.

Bronne

• John Locke, An Essay Concerning Human Understanding (1690), boek II, hoofstuk XXXII, afdeling 15.
• Raja Marjieh, Ilia Sucholutsky, Pol van Rijn, Nori Jacoby en Thomas L. Griffiths, "Large language models predict human sensory judgments across six modalities," Scientific Reports 14 (2024). Die kleurwiel kom van GPT-4, wat ook uit prente geleer het. Die kleure is net as heks-kodes daaraan gegee, en modelle wat net uit teks geleer het, het ook goed met mense se oordeel ooreengestem.
• 4edges, "An Illustration of The Allegory of the Cave, from Plato's Republic" (2018), CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons. Die voorblad is 'n uitsnede van dieselfde illustrasie, onder dieselfde lisensie.
• Plato, Republic, Boek VII, 514a–521b, en Boek X, 597e, vert. Benjamin Jowett.
• Plato, Phaedrus, 274c–276a, vert. Benjamin Jowett.
• Yuval Noah Harari, "The meaning of life in a world without work," The Guardian, 8 Mei 2017.
• Kristalina Georgieva, "AI Will Transform the Global Economy. Let's Make Sure It Benefits Humanity," IMF Blog, 14 Januarie 2024.
• Plato, Phaedo, 64a, 65e–66a, 67d en 115c–d, vert. Benjamin Jowett.
• Aristoteles, Politics, I.2, 1253a, vert. William Ellis.
• Aristoteles, Nicomachean Ethics, I.7, 1098a, en X.7, 1178a, vert. W. D. Ross.
• David Hume, An Enquiry Concerning Human Understanding (1748), afdeling IV, deel II.
• Ashish Vaswani en ander, "Attention Is All You Need," Advances in Neural Information Processing Systems 30 (2017).
• Alec Radford en ander, "Language Models are Unsupervised Multitask Learners," OpenAI (2019). Die GPT-2-figure in hierdie artikel kom van die openbare GPT-2 small-model.
• Llama Team, AI at Meta, "The Llama 3 Herd of Models," arXiv:2407.21783, 2024.
• Qwen Team, "Qwen3: Think Deeper, Act Faster," 29 April 2025.
• Wes Gurnee en Max Tegmark, "Language Models Represent Space and Time," ICLR 2024. Hulle kode en data: github.com/wesg52/world-models.
• Die model in my eie toets: Qwen2.5-1.5B. 'n Klein weergawe van die toets neem 'n paar dosyn reëls Python, en dit loop binne 'n paar minute op 'n gewone skootrekenaar.
• Keyon Vafa en ander, "Evaluating the World Model Implicit in a Generative Model," 2024.
• Noga Alon, Thomas F. Bloom, W. T. Gowers en ander, "Remarks on the disproof of the unit distance conjecture," arXiv:2605.20695, Mei 2026.
• Minyoung Huh, Brian Cheung, Tongzhou Wang en Phillip Isola, "Position: The Platonic Representation Hypothesis," ICML 2024.
• OpenAI, Model Spec, "Assume an objective point of view," github.com/openai/model_spec.
• Associated Press, "Elon Musk's AI company says Grok chatbot focus on South Africa's racial politics was 'unauthorized'," 16 Mei 2025.
• NPR, "Elon Musk's AI chatbot, Grok, started calling itself 'MechaHitler'," 9 Julie 2025.
• Associated Press, "Musk's latest Grok chatbot searches for billionaire mogul's views before answering questions," 11 Julie 2025.
• xAI, die gepubliseerde Grok-opdragte, github.com/xai-org/grok-prompts, lêer ask_grok_system_prompt.j2, weergawes van 6 Julie en 15 Julie 2025.
• Pastor Kyle, "Grok Concludes God Doesn't Exist. Then It Realizes That Doesn't Make Sense," Substack, 8 Mei 2025.
• The Christian Post, "Grok AI chatbot affirms divinity of Christ, citing historical record," 6 Oktober 2026.
• David Chalmers, "Why Isn't There More Progress in Philosophy?," Philosophy 90 (2015). David Bourget en David J. Chalmers, "What Do Philosophers Believe?," Philosophical Studies 170 (2014), met die uitslae van die PhilPapers-opname van November 2009.
• Augustinus, The City of God, boek XIV, hoofstuk 28, vert. Marcus Dods.
• Charles Taylor, A Secular Age (Harvard University Press, 2007).
• René Descartes, Discourse on the Method (1637), deel IV.
• Julien Offray de La Mettrie, L'Homme machine (1747).
• Immanuel Kant, "An Answer to the Question: What is Enlightenment?" (1784).
• Friedrich Nietzsche, The Gay Science (1882), afdeling 125.
• Jean-Paul Sartre, Existentialism Is a Humanism (lesing van 1945, gepubliseer in 1946).
• Herman Dooyeweerd, A New Critique of Theoretical Thought (1953–1958) en In the Twilight of Western Thought (1960).
• Andy Clark, "Whatever next? Predictive brains, situated agents, and the future of cognitive science," Behavioral and Brain Sciences 36 (2013).
• Charles Darwin, Notebook C (1838), bl. 166, Cambridge University Library, DAR 122, getranskribeer op Darwin Online.
• Charles Darwin, brief aan William Graham, 3 Julie 1881, Darwin Correspondence Project, DCP-LETT-13230.
• J. B. S. Haldane, "When I am Dead," in Possible Worlds and Other Essays (Chatto and Windus, 1927), bl. 209.
• Cornelius Van Til, A Christian Theory of Knowledge, bl. 9, 193, 199.
• Cornelius Van Til, A Survey of Christian Epistemology, bl. 176 (PDF).
• Cornelius Van Til, "Plato," Proceedings of the Calvinistic Philosophy Club (1939), herdruk in Collection of Articles from 1920–1939.
• Cornelius Van Til, "A Calvin University," The Banner 74 (1939), herdruk in Collection of Articles from 1920–1939.
• Cornelius Van Til, "Common Grace and Witness-Bearing," herdruk in Articles from 1950–1959.
• Herman Bavinck, Reformed Dogmatics, deel 2, God and Creation, soos vertaal in die Reformeer-biblioteek, bl. 407.
• Richard Rorty, Contingency, Irony, and Solidarity (Cambridge University Press, 1989), hoofstuk 1, "The contingency of language."
• Die Heidelbergse Kategismus (1563), Vrae 1 en 6.
• B. R. Kruger, toespraak op Roosterhoek, 23 Januarie 1960, in Gedenkalbum by geleentheid van die Eeufees, 22–24 Jan. 1960: Gereformeerde Kerk, Burgersdorp (Burgersdorp: Kerkraad, 1960). Die familiefeite kom uit die skrywer se eie navorsing.
• Carolyn Dimitri, Anne Effland en Neilson Conklin, The 20th Century Transformation of U.S. Agriculture and Farm Policy, USDA Economic Research Service, Economic Information Bulletin 3, 2005.

Aanhalings uit Engelse bronne is in Afrikaans vertaal, en die Skrifaanhalings kom uit die Afrikaanse Bybel, Ou Vertaling (1933/1953).